انطباق ظرفیت‌های محیطی در مکان و مکانیت شهری: ارائه چهارچوب پایداری مقر شهری

فرهنگدوست, هادی; حنایی, تکتم; فرکیش, هیرو

doi:10.22034/jspr.2024.2023821.1058

انطباق ظرفیت‌های محیطی در مکان و مکانیت شهری: ارائه چهارچوب پایداری مقر شهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

هادی فرهنگدوست ¹

تکتم حنایی ²

هیرو فرکیش ³

¹ کارشناس‌ارشد معماری اسلامی، گروه هنر و معماری اسلامی، دانشکدۀ هنر و معماری اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع)، مشهد، ایران.

² دانشیار گروه شهرسازی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، ایران.

³ استادیار گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، ایران.

https://doi.org/10.22034/jspr.2024.2023821.1058

چکیده

رابطه‌شناسی بین آنچه شهر از محیط دریافت کرده، با آنچه جغرافیای محیطی را برحسب ظرفیت درونی (استقرار شهری) و نقش‌های عملکردی آن (سکونت شهری) به محیط شهری تبدیل می‌کند، باعث شکل‌گیری شاخص «ظرفیت‌های فضایی» مطلوب می‌شود. هدف این پژوهش، بازشناسی و تثبیت مفهومی عوامل سازندۀ مقر شهری از دیدگاه ظرفیت‌های مکان و مکانیت شهری است. دستیابی به این هدف، با بهره‌گیری از روش تحلیلی-تطبیقی، به‌منظور مقایسۀ مکاتب موجود، برای تدوین نظریه‌ای برای بازشناسی مفهوم مقر شهری بوده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مؤلفه‌های سازندۀ مقر شهری در سه دستة ایستا، فعال و عملگر قابل‌شناسایی است و در تمامی مراحل چرخۀ حیات شهری، موجب تعریف‌شدگی ظرفیت‌های محیطی و جغرافیایی شهرها در قالب مفهوم مقر شهری می‌شوند. بازشناسی و بسط مفهومی مؤلفه‌های سازندۀ مقر شهری با تأکید بر تفکیک مفهومی آن از سایر مفاهیم مشابه شهرسازی، همچنین تأکید بر هماهنگی بین ابعاد مختلف مکان و مکانیت شهر مهم‌ترین نکات برجستۀ این پژوهش است. مداخله‌های انسانی در ظرفیت‌های محیطی شهرها موجب ایجاد تفاوت در ظرفیت‌های مقر شهری موجود، با ظرفیت‌های قابل‌دسترس، و تغییر مؤلفه‌های مقر شهری می‌شود. زیرا ظرفیت‌های شهری، بیش از هر عاملی از جغرافیای شهری و اجتماعی، با ظرفیت‌های وجودی و واقعیت‌های محیطی مرتبط‌اند. در نتیجه می‌توان بیان کرد که برای پایداری مکان و مکانیت شهرها، باید از طریق سازماندهی مؤلفه‌های مقر شهری اقدام کرد.

کلیدواژه‌ها

فضای جغرافیایی

ظرفیت‌های محیطی

عملگرهای شهری

واقعیت محیطی

برنامه‌ریزی محیطی

موضوعات

مطالعات شهری

عنوان مقاله English

Adaptation of environmental capacities in urban places: presenting the framework of urban headquarters sustainability

نویسندگان English

Hadi Farhangdoust ¹

Toktam Hanaee ²

Hero Farkisch ³

¹ Master of Islamic Architecture, Faculty of Islamic Art and Architecture, Imam Reza International University, Mashhad, Iran.

² Associate Professor of Urban Planning, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University of Mashhad, Mashhad, Iran.

³ Assistant Professor of Architecture, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University of Mashhad, Mashhad, Iran.

چکیده English

The relationship between what the city receives from the environment and what the environmental geography transforms into an urban environment in terms of its internal capacity (urban settlement) and its functional roles (urban habitation) leads to the formation of the desirable "spatial capacities" index. The purpose of this research is to identify and conceptually establish the factors that make up the urban headquarters from the point of view of the capacities of the urban place. Achieving this goal by using the analytical-adaptive method to compare the existing schools has been to develop a theory to recognize the concept of urban headquarters. The findings of this research show that the constituent components of urban headquarters can be identified in three categories: static, active, and functional, and in all stages of the urban life cycle, they lead to the definition of the environmental and geographical capacities of cities in the form of the concept of urban headquarters. Recognizing and expanding the idea of the constituent components of an urban center with an emphasis on its conceptual separation from other concepts similar to urban planning, as well as a focus on the coordination between different dimensions of the city location, are the most critical points of this research. Human interventions in the environmental capacities of cities cause a difference in the capacities of the existing urban headquarters, with available capacities, and change the components of the urban headquarters. Because urban capacities, more than any factor of urban and social geography, are related to existential capacities and environmental realities. As a result, for the spatial stability of cities, it is necessary to organize the components of the city center.

کلیدواژه‌ها English

Geographical space

environmental capacities

urban operators

environmental reality

environmental planning

برگر، پیتر، و توماس لوکمان (13۹5)، ساخت اجتماعی واقعیت: رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت، ترجمۀ فریبرز مجیدی، ویراست سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
پیری، عیسی (۱۳۹۰)، تبیین علمی حکمروایی مطلوب و کارایی ارتباطی شهر مطالعه موردی نظام شهری استان آذربایجان شرقی. تبریز: دانشکده علوم‌انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز، پایان‌نامۀ دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما محمدرضا پورمحمدی، کریم حسین‌زادۀ‌ دلیر.
جان پرور، محسن (1393)، «مفهوم سازی و تبیین ابعاد جغرافیای سیاسی شهر»، هفتمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران (جغرافیای سیاسی شهر)، تهران: دانشگاه خوارزمی، 19. https://civilica.com/doc/371198.
رجائی، عبدالحمید (1397)، کاربرد جغرافیای طبیعی در برنامه‌ریزی شهری و روستایی، چاپ هشتم، تهران: انتشارات سمت.
رضایی، رحیم، و عباسی، محمد (1389)، «اثرات جهانی‌ شدن بر ماهیت، ساختار و عملکرد شهرها»، آمایش سرزمین، 2: 165-188.
روستایی، شهرام، و جباری، ایرج (1392)، ژئومورفولوژی مناطق شهری، ویراست ششم. تهران: انتشارات سمت.
رهنمایی، محمدتقی (1395) ایران، توان‌های طبیعی و محیطی آن. ویراست دوم. تهران: انتشارات مهکامه.
زمردیان، محمدجعفر (1400)، کاربرد جغرافیایی طبیعی در برنامه‌ریزی شهری و روستایی، ویراست ششم، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
سوجا، ادوارد (۱۳۹۷)، پساکلان‌شهر: مطالعات منطقه‌ای شهرها و مناطق، ترجمۀ نرگس خالصی‌مقدم، ویراست دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
شکویی، حسین (1398)، دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری، ویراست نوزدهم، تهران: انتشارات سمت.
صدوق، سید حسن، و فهیم، علی (1393)، «محدویت های ژئومورفولوژیک و رشد فیزیکی شهر تویسرکان با استفاده از سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) و مدل رقومی ارتفاعی (DEM)»، آمایش محیط، 27: 121-142.
عالم، عبدالرحمن (1400)، بنیادهای علم سیاست، ویراست سی و چهارم، تهران: نشر نی.
عندلیب، علیرضا، و شریف، مطوف (1381)، «شناخت مبانی آمایش مناطق مرزی بانگاهی به منطقه نهبندان»، صفه، 12 (35: 41-55)، doi: 20.1001.1.1683870.1381.12.4.4.5.
فلیک، اووه (1399)، درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمۀ هادی جلیلی، ویراست یازدهم. تهران: نشر نی.
قنبری، ابوالفضل، و اشلقی، مهدی (1401)، «رویکرد جغرافیایی بر آرمان و واقعیت فضاهای عمومی شهرها با تأکید بر نقش ایدئولوژی‌ها»، باغ نظر، 19 (112: 5-24. doi:10.22034/BAGH.2022.284275.4878.
کالینیکوس، آلکس (۱۴۰۱)، درآمدی تاریخی بر نظریۀ اجتماعی، ترجمۀ اکبر معصوم‌بیگی، ویراست هشتم، تهران: انتشارات آگه.
کمانرودی‌کجوری، موسی، کرمی، تاج‌الدین، و عبدی، عطاءالله (1389)، «تبیین فلسفی-مفهومی جغرافیای سیاسی شهر»، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک 6 (19: 9-44)، doi:20.1001.1.17354331.1389.6.19.7.7.
گروات، لیندا، و وانگ، دیوید (1398)، روش‌های تحقیق در معماری، ترجمۀ علیرضا عینی‌فر، ویراست دهم، تهران: موسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
لاتوکا، لیسا ار (1387). «آموختن کار میان‌رشته‌ای، در مجموعه مقالات، چالش‌ها و چشم‌اندازهای مطالعات میان‌رشته‌ای، توسط لیسا ار. لاتوکا، کنت آی. ماتون و سوزان اچ. فارست، ترجمۀ سید محسن علوی‌پور، 648: (163-214)، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
لطیفی، غلامرضا (1391)، مدیریت شهری، تهران: انتشارات علم.
مامفورد، لوئیز (1385)، فرهنگ شهرها، ترجمۀ عارف اقوامی مقدم، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
مجتهدزاده، پیروز (1396)، جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. ویراست هشتم. تهران: انتشارات سمت.
مجتهدزاده، غلامحسین (1399)، برنامه‌ریزی شهری در ایران، ویراست ششم، تهران: دانشگاه پیام نور.
محملی‌ابیانه، حمیدرضا (1390)، «مقایسۀ تطبیقی مکاتب مطالعات مورفولوژی شهری به‌منظور تکمیل آن براساس دستگاه تحلیلی مکتب اقتصاد سیاسی فضا»، معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 4 (7: 159-172).
مدنی‌پور، علی (۱۳۹۲)، طراحی فضای شهری: نگرشی بر فرآیندی اجتماعی- مکانی، ترجمۀ فرهاد مرتضایی، ویراست چهارم، تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
مویر، ریچارد (1394)، درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی، ترجمۀ دره میرحیدر و سید یحیی صفوی، ویراست چهارم، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
نگارش، حسین (1382)، «کاربرد ژئومورفولوژی در مکان‌گزینی شهرها و پیامدهای آن»، جغرافیا و توسعه (دانشگاه سیستان و بلوچستان)، 1 (1: 133-150. doi:10.22111/gdij.2003.3646.
Alford, C. F. (2000). What would it matter if everything Foucault said about prison were wrong? Discipline and Punish after twenty years. Theory and Society, 29, 125–146. doi:10.1023/A:1007014831641
ANDERSON, C. (2008, June 23). The End of Theory: The Data Deluge Makes the Scientific Method Obsolete. Retrieved from Wired: https://www.wired.com/2008/06/pb-theory/
Barnes, T. J., & Wilson, M. W. (2014). Big Data, social physics, and spatial analysis: The early years. Big Data & Society, 1(1). doi:10.1177/2053951714535365
Baud, I., & Dhanalakshmi, R. (2007). Governance in urban environmental management: Comparing accountability and performance in multi-stakeholder arrangements in South India. Cities, 24(2), 133-147. doi:10.1016/j.cities.2006.11.003
Berman, M. (2017). Modernism in the Streets: Life and Times in Essays. (D. Marcus, & S. Sclan, Eds.) London: Verso.
Bettencourt, L., & West, G. (2010). A unified theory of urban living. Nature, 467, 912–913. doi:10.1038/467912a
Brillembourg, A., & Klumpner, H. (2023, 10 23). Urban-Think Tank. Retrieved from https://urban-thinktank-hk.ch
Cowan, R. (2005). The Dictionary of Urbanism. Wiltshire: Streetwise Press.

Dear, M., & Flusty, S. (1998). Postmodern Urbanism. Annals of the Association of American Geographers, 88(1), 50-72. doi:10.2307/2563976

Dennis, R. (2008). Cities in Modernity: Representations and Productions of Metropolitan Space, 1840–1930. Cambridge: Cambridge University Press.
Domosh, M. (1998). Invented Cities: The Creation of Landscape in Nineteenth-Century New York and Boston (New ed.). New Haven, Connecticut: Yale University Press.
Evert, K.-J., Ballard, E. B., Elsworth, D. J., Oquiñena, I., Schmerber, J.-M., & Stipe, R. E. (Eds.). (2010). Encyclopedic Dictionary of Landscape and Urban Planning. Berlin: Springer. doi:10.1007/978-3-540-76435-9
Flint, C. (Ed.). (2013). Spaces of Hate: Geographies of Discrimination and Intolerance in the USA (eBook Of Color Illustrations ed.). New York: Routledge.