فصلنامه علمی پژوهشهای فضا و مکان در شهر

چکیده تولید فضا در شهرهای معاصر، فرآیندی گفتمانی و نهادی است که در پیوند با سازوکارهای قدرت، دانش و سرمایه، شکل و معنا می‌یابد. این پژوهش با رویکردی کیفی، مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف و با اتکا به خوانش فوکویی از نسبت قدرت، دانش و فضا، به واکاوی اسناد رسمی مرتبط با طرح احیای میدان عتیق اصفهان می‌پردازد تا منطق درونی برساخت نهادی فضا و سازوکارهای بازتولید سلطه گفتمانی را آشکار سازد. داده‌های پژوهش شامل اسناد میان‌سطحی و اجرایی مرتبط با طرح بوده که از طریق کدگذاری باز، محوری و نظری در نرم‌افزار Atlas.ti و در چهارچوب سه سطح تحلیل فرکلاف (متن، کنش گفتمانی و کنش اجتماعی) تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در سطح سیاست‌گذاری، گفتمان توسعه‌گرا مبتنی بر کارایی، نظم، احیا و بهره‌وری، چهارچوب مسلط تولید فضا را شکل می‌دهد؛ در سطح برنامه‌ریزی و طراحی، این گفتمان از طریق ضوابط و بازنمایی‌های فنی بازتولید شده و با اولویت‌بخشی به عقلانیت مدیریتی، هویت و کارکرد فضا را بازتعریف می‌کند؛ و در سطح اجرایی، منطق نظارت، استانداردسازی و کنترل، این نظم گفتمانی را در قالب مداخلات کالبدی و قواعد اجرایی تثبیت می‌سازد. در مجموع، میدان عتیق نه‌صرفاً یک پروژۀ کالبدی بلکه تجلی یک آرایش قدرت-دانش در فرآیند تولید فضاست که از طریق آن، تصمیمات فضایی مشروعیت یافته و بازتولید می‌شوند. نتایج پژوهش بر ضرورت بازاندیشی منطق‌های مسلط سیاست گذاری فضایی و بازخوانی فضا به‌مثابۀ متنی چندصدایی تأکید دارد؛ متنی که تنها در بستر بازگرداندن «قرائت‌پذیری»، «کنش‌مندی شهروندان» و «چرخش از انضباط به تفسیر» می‌تواند زمینه‌ساز ظهور معانی متکثر و بازاندیشی در اشکال نهادمند بیگانگی فضایی باشد.

چکیده با تبدیل شدن اختلالات سلامت روان به یک مسئله مهم شهری، ایجاد فضاهای پاسخگو به نیازهای روانشناختی ساکنان ضروری شده است. این پژوهش با هدف شناسایی روابط بین روان‌شناسی محیطی و برنامه‌ریزی شهری، نقشه‌برداری دانش و کشف شکاف‌های پژوهشی انجام شد. روش تحقیق، تحلیل علم‌سنجی ۴۶۲ منبع از پایگاه اسکوپوس (۲۰۲۵-۱۹۷۳) با استفاده از نرم‌افزار VOSviewer برای ترسیم هم‌رخدادی و تجزیه و تحلیل کلمات کلیدی بود. یافته‌ها نشان داد مفاهیم کلیدی مانند «فضای سبز»، «طراحی محیطی» و «سلامت روانی» نقش محوری در پیوند این دو حوزه دارند. تحلیل داده‌ها شش خوشه پژوهشی متمایز را شناسایی کرد: ۱) روان‌شناسی محیطی و پایداری شهری، ۲) عوامل جمعیت‌شناختی و اجتماعی-اقتصادی، ۳) سلامت روانی سالمندان، ۴) فعالیت‌های حرکتی و محیط کالبدی، ۵) عوامل خطر و تنش روانی، و ۶) ایمنی ترافیک و رفتار رانندگی. واکاوی روندهای زمانی در چهار دوره نشان داد تمرکز پژوهش‌های اخیر به سمت موضوعاتی مانند تغییرات اقلیمی، همه‌گیری کووید-۱۹ و پایداری تغییر کرده است. نتایج نشان می‌دهد روان‌شناسی محیطی می‌تواند به عنوان پلی میان طراحی فضایی و نیازهای روانی ساکنان عمل کرده و از طریق سه مسیر اصلی همگرا شود: طراحی مبتنی بر نیازهای روانی، خلق محیط‌های اجتماعی پایدار، و مدیریت بحران. این همگرایی به توسعه شهرهایی کمک می‌کند که نیازهای چندگانه ساکنان را تأمین و پایداری را تضمین نمایند. بر این اساس، پژوهش ادغام روان‌شناسی محیطی در سیاست‌های شهری و تمرکز تحقیقات آتی بر تغییرات اقلیمی و بحران‌های نوپدید را پیشنهاد می‌دهد.

چکیده ناپایداری در محلات یکی از مشکلاتی است که امروزه در شهرها رواج پیدا کرده است. با نگاهی به وضعیت و شرایط کنونی محله‌های امروزی می‌توان گفت فضایی که واقعاً بتوان آن را باهمستان نامید، در آن یافت نمی‌شود و اگر هم باشد، در اثر رشد نامناسب این فضاها کارکرد اجتماعی خود را از دست داده یا کمرنگ شده است. در واقع، چهارچوب‌‌هایی برای شناخت این ناپایداری در دانش بومی‌شدة ایران به چشم می‌خورد، اما به دست فراموشی سپرده شده و بر اساس نیازهای محلات و شهرهای مدرن به اصلاح امروزی نیاز دارد. به همین دلیل هدف پایة این پژوهش تدوین چهارچوبی برای روشن کردن مفاهیم پایداری در خصوص هنجارهای کلی و شاخص‌های سنجش وضعیت در سطح محله برای شهر اصفهان مشخص و راه‌حل‌هایی شده است. با این هدف، ابتدا مفهوم کلیدی پایداری در حیطة اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی شناسایی شده‌اند، سپس برای رسیدن از مرحلة سنجش به ادامة فرآیند، به تبیین شاخصه‌ها و سنجه‌های مربوطه پرداخته شده است. روش‌شناسی این پژوهش به‌صورت کیفی از طریق مردم‌نگاری تحلیلی‌ـ‌میدانی متکی بر مبنای تفسیری از طریق مشاهده (مشارکتی)، عکس‌برداری، فیلم‌برداری (غیرمداخله‌گر)، مصاحبه (غیرساختارمند) و یادداشت‌برداری و همچنین مبتنی بر تحلیل محتواست. نتایج به‌دست‌آمده بیانگر این بوده است که میزان مطلوبیت همة شاخص‌های استخراج‌شده در این مرکز محله دارای اهمیت بوده‌اند. در نهایت، راهکارهایی نیز در جهت پایداری آتی محله سنگ‌‌تراش‌ها ارائه شده است.

چکیده در عصر حاضر که زندگی شهری با عوامل استرس‌زای فراوانی عجین شده است، کیفیت محیط‌های آموزشی به موضوعی حیاتی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی تأثیر مؤلفه‌های طراحی بیوفیلیک بر کاهش استرس در فضاهای عمومی دانشگاهی انجام شد. مطالعه حاضر به‌صورت موردی در جهاد دانشگاهی کرمانشاه و با روش کمی از نوع پیمایشی اجرا گردید. جامعه آماری شامل ۷۵ دانشجوی رشته معماری در مقطع تحصیلی کارشناسی و کارشناسی ارشد بود که با نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. ابزار پژوهش، پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته شامل ۱۵ گویه در سه عامل عملکردی–اجتماعی، کالبدی–زیست‌محیطی و تجربی–ادراکی با پایایی قابل قبول (آلفای کرونباخ ۸۹/۰) بود. یافته‌ها نشان داد رابطه‌ای معکوس، قوی و معنادار بین نمره کل بیوفیلیک و سطح استرس کاربران وجود دارد (۷۴۵/۰- = r). قوی‌ترین رابطه مربوط به عامل کالبدی-زیست‌محیطی (۷۰۱/۰-) بود. همچنین، ارزیابی وضع موجود فضا نشان‌دهنده نقاط قوت (مانند پوشش گیاهی با میانگین ۲۳/۴) و ضعف‌های بحرانی (مانند تحریک حسی چندگانه با میانگین ۷۰/۲ و تنوع فعالیت با میانگین ۷۸/۲) بود. در نتیجه، بازطراحی فضاهای عمومی دانشگاهی بر اساس اصول بیوفیلیک، نه تنها آرمانی زیبایی‌شناختی، بلکه مداخله‌ای مؤثر با پشتوانه آماری برای ارتقای سلامت روان و بهره‌وری آموزشی محسوب می‌شود. این مطالعه نقش بیوفیلیک را به عنوان راهبردی ضروری برای خلق محیط‌های دانشگاهی تاب‌آور و سلامت‌محور تأیید می‌کند.

چکیده طرح‌های توسعه‌ای در پیرامون فضاهای مذهبی همواره پیامدهای مثبت و منفی به‌همراه داشته است که بیشترین پیامدهای آن‌ها، بر بافت پیرامونی می‌باشد. اجرای چنین طرح‌هایی اغلب با چالش‌هایی در زمینه‌ی تعادل میان نیازهای زائران و پایداری اجتماعی ساکنان مواجه است. هدف از این پژوهش مدل‌سازی و ارزیابی اثرات اجتماعی ادراک شده ساکنان بافت پیرامونی از طرح توسعه حرم زینبیه اصفهان است. تحقیق حاضر، از نظر هدف کاربردی و نوع پژوهش به لحاظ ماهیت توصیفی– تحلیلی می‌باشد. در گردآوری اطلاعات، از روش‌های اسنادی و میدانی (از طریق پرسش‌نامه) استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش شامل 900 پلاک واقع در محدوده طرح بوده است که با استفاده از فرمول کوکران و به روش نمونه‌گیری تصادفی سیستماتیک، 120 پلاک به عنوان نمونه انتخاب شده اند و بر این اساس 120 پرسشنامه بین افراد مطلع خانوار توزیع گردید. تجزیه و تحلیل داده‌ها براساس آزمون علامت و روش تحلیل عاملی تأییدی مرتبه دوم و با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و Smart PLS صورت پذیرفته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که ادراک شهروندان از وضعیت موجود در بسیاری از سنجه‌ها، به‌ویژه در مولفه‌های مشارکت اجتماعی و پویایی اقتصادی در سطح متوسط و پایین ارزیابی می‌شود. مولفه دسترسی با میانگین 3.380 بالاترین مطلوبیت و شاخص پویایی اقتصادی با میانگین 2.136 کمترین امتیاز و پایین‌ترین مطلوبیت را از دیدگاه پاسخگویان کسب کرده‌اند. به‌طور کلی، یافته‌ها ضرورت بازنگری در سیاست‌های مشارکت‌محور، توجه به تاب‌آوری اجتماعی و تداوم نیازسنجی‌های میدانی در فرایند اجرای طرح را آشکار می‌سازد.

چکیده احساس تنیدگی در فضاهای عمومی طی دو دهه اخیر توجه پژوهشگران طراحی شهری و روانشناسی محیطی را جلب کرده است. با این حال، ابهام در تعریف عملیاتی این مفهوم و تمایز آن از مفاهیم مشابه نظیر استرس (پاسخ جامع فیزیولوژیک به تهدید) و اضطراب (پاسخ هیجانی به خطر مبهم) از موانع اصلی توسعه نظری این حوزه است. در حالی که استرس به اختلال در یکپارچگی زیستی و اضطراب به برانگیختگی اشاره دارد، تنیدگی حالت آماده‌باش و فشار لحظه‌ای است که پل ارتباطی میان محرک محیطی و پاسخ درونی را تشکیل می‌دهد. نظریه‌های بنیادین روانشناسی محیطی، از جمله نظریه بازیابی توجه و نظریه کاهش استرس نشان می‌دهند که محیط‌های طبیعی با کاهش بار شناختی، مکانیسم‌های تعدیل برانگیختگی را فعال می‌کنند. بر این اساس، پژوهش حاضر احساس تنیدگی را به‌عنوان برآیند تعامل پویای سه‌گانه ویژگی‌های کالبدی-محیطی فضا، ویژگی‌های فردی کاربر و زمینه موقعیتی تعریف می‌کند. این مطالعه با رویکرد علم‌سنجی و هدف مسئله‌یابی، در پی شناسایی خوشه‌های موضوعی، روندهای تاریخی و شکاف‌های ساختاری در ادبیات موضوع است. بدین منظور، 967 مقاله از پایگاه‌های اسکوپوس و وب‌آف‌ساینس تحلیل شد. تحلیل هم‌رخدادی واژگان، کلیدواژه‌ها را در پنج خوشه اصلی دسته‌بندی کرد: مبانی نظری و طراحی شهری، سلامت روان و عوامل خطر، آسایش حرارتی و اقلیم، ادراک محیطی و فناوری‌های نوین سنجش، و زیرساخت سبز و عدالت فضایی. مهم‌ترین شکاف‌های ساختاری عبارتند از: شکاف میان نظریه و عمل (عدم ترجمه یافته‌ها به راهکارهای طراحی)، شکاف میان سنجش عینی و ذهنی (ضعف پیوند ویژگی‌های کالبدی با پاسخ‌های روانی)، شکاف روش‌شناختی، و شکاف زمینه‌ای.

چکیده مراتع با مساحتی حدود 25 درصد کل کره زمین و 55 درصد مساحت کل ایران، در تأمین تولیدات دامی، امنیت غذایی، حفاظت از اکوسیستم­های طبیعی، اشتغالزایی، افزایش درآمد روستاییان و عشایر، تقویت سفره­های آب زیرزمینی، جلوگیری از سیل و ... نقش بسزایی را ایفا می ­نمایند تا جایی که از آن به‌عنوان عامل کلیدی توسعه پایدار کشورها یاد شود. با این وجود شواهد نشان می­ دهد مراتع طی سال ­های گذشته تاکنون با روند تخریبی فزاینده­ای مواجه شده ­اند و این مهم صدمات جبران ­ناپذیری را برای جوامع انسانی به همراه دارد. پژوهش توصیفی- تحلیلی حاضر با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر تخریب مراتع و شناسایی راهکارهای حفاظت از مراتع انجام شده است. اطلاعات مورد نیاز از مطالعه 60 مقاله داخلی و خارجی و همچنین سایت­ها و گزارش­ های مرتبط با موضوع مورد مطالعه جمع ­آوری شده است. نتایج پژوهش نشان می ­دهد تخریب مراتع یک چالش جهانی است که شدت آن در کشورهای درحال توسعه بیشتر است و عوامل متعددی در تخریب مراتع دخیلی هستند که متناسب با شرایط مکانی و زمانی حاکم بر کشورها و مناطق مختلف، این عوامل متفاوت هستند. از مهم­ترین عوامل تخریب مراتع می ­توان به افزایش تعداد دام و عدم رعایت تناسب بین دام و مرتع، چرای زودرس، تغییر کاربری مراتع به اراضی زراعی، چرای طولانی، آتش ­سوزی، بوته ­کنی، مانور نظامی، احداث جاده و عملیات عمرانی، ضعف عوامل مدیریتی و قوانین و مقررات حفاظت از مراتع، خشکسالی، کاهش توان اقتصادی و فقر جوامع محلی، بی­‌نظمی در بارش و کاهش نزولات جوی، عدم اجرای طرح ­های مرتع داری و توجه ضعیف به مشارکت مردم در تهیه و تدوین این طرح ها، عدم به‌کارگیری دانش بومی در حفاظت از مراتع و تجزیه بافت و ساختار اجتماعی سنتی و بومی بهره ­برداران، اشاره کرد. در نهایت بر اساس یافته ­های حاصل شده راهکارهایی برای حفظت از مراتع ارائه شده است.

چکیده رابطه‌شناسی بین آنچه شهر از محیط دریافت کرده، با آنچه جغرافیای محیطی را برحسب ظرفیت درونی (استقرار شهری) و نقش‌های عملکردی آن (سکونت شهری) به محیط شهری تبدیل می‌کند، باعث شکل‌گیری شاخص «ظرفیت‌های فضایی» مطلوب می‌شود. هدف این پژوهش، بازشناسی و تثبیت مفهومی عوامل سازندۀ مقر شهری از دیدگاه ظرفیت‌های مکان و مکانیت شهری است. دستیابی به این هدف، با بهره‌گیری از روش تحلیلی-تطبیقی، به‌منظور مقایسۀ مکاتب موجود، برای تدوین نظریه‌ای برای بازشناسی مفهوم مقر شهری بوده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مؤلفه‌های سازندۀ مقر شهری در سه دستة ایستا، فعال و عملگر قابل‌شناسایی است و در تمامی مراحل چرخۀ حیات شهری، موجب تعریف‌شدگی ظرفیت‌های محیطی و جغرافیایی شهرها در قالب مفهوم مقر شهری می‌شوند. بازشناسی و بسط مفهومی مؤلفه‌های سازندۀ مقر شهری با تأکید بر تفکیک مفهومی آن از سایر مفاهیم مشابه شهرسازی، همچنین تأکید بر هماهنگی بین ابعاد مختلف مکان و مکانیت شهر مهم‌ترین نکات برجستۀ این پژوهش است. مداخله‌های انسانی در ظرفیت‌های محیطی شهرها موجب ایجاد تفاوت در ظرفیت‌های مقر شهری موجود، با ظرفیت‌های قابل‌دسترس، و تغییر مؤلفه‌های مقر شهری می‌شود. زیرا ظرفیت‌های شهری، بیش از هر عاملی از جغرافیای شهری و اجتماعی، با ظرفیت‌های وجودی و واقعیت‌های محیطی مرتبط‌اند. در نتیجه می‌توان بیان کرد که برای پایداری مکان و مکانیت شهرها، باید از طریق سازماندهی مؤلفه‌های مقر شهری اقدام کرد.

چکیده نرخ سریع توسعه شهرها باعث ایجاد تغییراتی گسترده در الگوی کاربری اراضی پیرامون شهرها شده است و این اثرات ناشی از توسعه شهر و شهرنشینی در کشورهای درحال‌توسعه و توسعه‌یافته قابل‌مشاهده می‌باشد. درایران به‌عنوان یک کشور درحال‌توسعه نرخ رشد بسیارزیاد بوده و به دنبال آن تغییرات گسترده‌ای درزمینه تغییرات اراضی رخ‌داده است.شناخت روند تغییرات کاربری زمین و عوامل مؤثر برآن می‌تواندبه شناسایی مشکلات و فهم هر چه‌بهتر مسائل شهری کمک کند و به‌عنوان ابزاری در اختیار مدیران و برنامه‌ریزان شهری برای پیش‌بینی روندآتی رشد و توسعه شهرها قرارگیردو مدیریتی کارا بــرای شــهرها به دنبال داشته باشد. یکی از چالش‌برانگیزترین مسائل ایران درسال‌های اخیر تغییرکاربری زمین شهری است که اگر این تغییرات به‌صورت کنترل نشده انجام پذیرد اثرات جبران‌ناپذیری رابه دنبال خواهدداشت. با توجه به گسترش این تغییرات طراحی و برنامه‌ریزی شهری با استفاده از آزمون و خطا و بررسی‌ها انجام‌شده همواره باید در پی تطبیق خود با شرایط فعلی و آتی باشند و نیازمند تجدید نظرات در استاندارهای پیشین هستند. به همین علت امروزه بحث برنامه‌ریزی انعطاف‌پذیر مطرح‌شده و موردتوجه قرارگرفته است تا بتواند آثار مطلوب‌تری نسبت به گذشته را در پی داشته باشد. بیشترین تغییرکاربری صورت گرفته در اراضی شهرها، مرتبط با تبدیل کاربری زمین‌های کشاورزی به کاربری‌های شهری است که موجب ناپایداری بیشتر شهرها می‌شود ،این امر ناشی از ارزش‌افزوده تغییرکاربری در فضاهای شهری می‌باشد. شهرداری‌ها با در دست داشتن ابزارهای کنترل نقش بسیار مؤثری در حفاظت از اراضی طبیعی موجود دارندو با استفاده از ابزارهای کنترلگرایانه خود می‌توانند جلوی تغییرات کاربری‌های زمین‌های طبیعی به دیگرکاربری‌ها را بگیرند.

چکیده پژوهش حاضر با تمرکز بر مسئلۀ هماهنگی میان سرفصل‌های آموزشی درس معماری بومی و ظرفیت‌های نظری معماری بومی، به‌دنبال ارائۀ چهارچوبی نظری و کاربردی برای بهبود آموزش معماری است. در این راستا، مسئلۀ پژوهش در قالب نبود مدلی جامع برای آموزش مفاهیم چندلایه بین ابنیه و طبیعت بررسی شده است. بر این اساس، هدف اصلی پژوهش، توسعۀ محتوای آموزشی درس معماری بومی با استفاده از انگاره‌های مفهومی موضوع پژوهش است. در این مسیر، پژوهش به شناسایی و معادل‌سازی تم‌های اصلی در ظرفیت‌های نظری فضا، مکان، بوم و محیط پرداخته است. ضرورت پرداختن به این مسئله ناشی از چالش‌های طراحی معماری، بدون توجه به شناخت ساختاریافته از محیط و اثرات منفی آن بر کیفیت فضاهای زیستی و تعاملات انسانی است. روش پژوهش، کیفی، از نوع تحلیل تماتیک انتخاب شده و داده‌های پژوهش از 60 کتاب و 50 مقاله مرتبط استخراج شده است. این داده‌ها طی فرآیند کدگذاری و تحلیل، به 16 ترکیب مفهومی مرتبط با تم‌های محیطی و نظری سازماندهی شدند که به‌طور مستقیم در طراحی طرح درس جدید با 16 جلسۀ آموزشی به ‌کار رفته‌اند. نتایج پژوهش از طریق طراحی شبکه‌ای مفهومی و تدوین اهداف رفتاری بر اساس تم‌های محیطی و نظری، الگویی جامع را برای آموزشِ شناخت و مداخلة هدفمند در محیط‌های بومی ارائه کرده است. پژوهش نتیجه‌گیری می‌کند که با استفاده از اصول بوم‌شناسی، ترکیب معماری سنتی و فرهنگ بومی می‌توان آموزش معماری را به‌سمت معماری مبتنی بر ذات بومی آن، یعنی طراحی فضاهای پایدار و مکان‌های زمینه‌گرا، سوق داد.

چکیده توجه به منظر شهری با توجه به اینکه بیشترین ارتباط بصری شهروندان با بدنه شهری را در برگرفته و منتقل کننده اطلاعات زیادی از محیط پیرامون به افراد است، همواره یکی از مهم ترین دغدغه های پژوهشی و اجرایی پژوهشگران و صاحب نظران حوزه معماری و شهرسازی است. امروزه با توجه به عدم وجود ضوابط منسجم و نظارت دقیق و درست بر اجرای آن در حوزه طراحی و اجرای نماهای شهری، با نوعی اغتشاش بصری و بحران در منظر جداره های شهری روبه رو هستیم. از این رو با تعریف برنامه هایی با چارچوب مدیریت و ساماندهی مناظر نازیبای شهری، از سوی حوزه مدیریت شهری، سعی می گردد با راهکارهای مختلف، در راستای ارتقای کیفیت بصری این نماها گام برداشت؛ بنابراین با توجه به میزان مداخله در اجزای نما به منظور اعمال اصلاحات در قالب مرمت، ساماندهی و پیرایش جداره های شهری، در برخی از شهرها با مداخله شهرداری، اقدامات اجرایی در این خصوص انجام گردیده است. از این رو در این مقاله سعی گردیده یکی از اخیرترین تجارب موجود در این حوزه در شهر اصفهان (محورهای عسکریه و علم الهدی) در قالب فرآیند علمی و اجرایی انجام شده، مرور شد و درس هایی که از این تجربه به دست آمده، ارائه گردد. به طور کلی این مطالعه، در پی یافتن پاسخی برای این پرسش است که با چه اقداماتی می توان منظرشهری جداره های شهری موجود را اصلاح و پیرایش نمود؟ و سپس با معرفی 10 گام علمی و اجرایی در طرح «تهیه اسناد اجرایی پروژه پیرایش، مرمت، ساماندهی و نظارت بر اجرا» راهبردهای به دست آمده در چارچوب طرح مذکور به عنوان اقدامات پیرایش شهری، ارائه شده است.

چکیده مسئلۀ پژوهش حاضر، بررسی ظرفیت‌ها و توانمندی‌های روش‌های مدیریت پروژۀ سبز در مداخلات محیطی و ارتقای فرآیند کالبدسازی در رشته‌های معماری و شهرسازی به مکان‌سازی است. پژوهش تلاش دارد تا به چالش‌های دستیابی به فضاهای دوستدار طبیعت پاسخ دهد. لزوم مداخلات پایدار محیطی و نیاز به حفظ ارتباط پایدار انسان با طبیعت، به‌دلیل اثرات روحی و روانی این ارتباط در روان‌شناسی محیطی، ازجمله ابعاد کلیدی مسئلۀ پژوهش هستند. هدف اصلی پژوهش، ارائۀ چهارچوبی نظری برای ظرفیت‌شناسی و اولویت‌بندی روش‌های مدیریت پروژۀ سبز، برای دستیابی به مبانی نظری مکان‌سازی به‌جای رویکردهای صرفاً کالبدی است تا بتواند ضمن ایجاد مداخلات مؤثر، به تقویت جنبه‌های اجتماعی، محیط‌زیستی و اقتصادی فضاهای شهری بپردازد. روش پژوهش کیفی از نوع فراترکیب، شامل تحلیل 60 کتاب و 50 مقالۀ انتخابی از میان بیش از 200 منبع مرتبط است. به‌علاوه با هدف استنباط و ترکیب داده‌های چندمنظوره، به شناسایی 20 رویۀ مکان‌سازی مبتنی بر فضاهای دوستدار طبیعت و 9 رویۀ مدیریت پروژۀ سبز پرداخته است. این رویه‌ها در دو دستۀ متغیر وابسته (مکان‌سازی فضاهای دوستدار طبیعت) و متغیر مستقل (مداخلات پایدار مبتنی بر مدیریت پروژۀ سبز) طبقه‌بندی شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که انطباق میان رویه‌های مکان‌سازی و مدیریت پروژۀ سبز، براساس مطابقت ویژگی‌های متغیرهای وابسته و مستقل، به ایجاد فرآیندهایی مؤثر و مبتنی بر شواهد منجر می‌شود. این چهارچوب نظری به تصمیم‌گیری‌های زمینه‌محور، از طریق انطباق خصوصیات زمینه با رویه‌های مدیریت سبز، راهکار متناسب را در رویه‌های مدنظر در مکان‌سازی، پیشنهاد می‌دهد.

چکیده فضاهای شهری همواره نقطه عطف برنامه ریزی و اندیشه به شهر در نظر گرفته شده است. نقش این فضاها در دوره همه گیری، اهمیت دوچندانی یافت. تجربه دوره قرنطینه و همچنین رعایت فاصله گذاری اجتماعی از جمله مواردی بود که سبب بازاندیشی در مورد نحوة شکل دهی فضاهای شهری همسو با شرایط جدیدی بود که بیماری کووید- 19 و سویه های جدید آن، بر زیست شهروندان تحمیل نمود. لذا هدف اصلی پژوهش حاضر ارائه چارچوب جهت خلق فضاهای شهری تاب آور و انعطاف پذیر به اقتضای دوران بعد از همه گیری کووید، می باشد. این پژوهش علمی مروری بوده و براساس تناظر تجربیات و ادبیات سه مفهوم بنیادین “فضاهای شهری، تاب آوری و انعطاف پذیری و همچنین تأثیرات و تأثرات دوسویه فضاهای شهری و همه گیری کووید- 19 ” تکوین یافته است. لذا با تکیه بر پژوهش های انجام گرفته از ابتدای ظهور همه گیری، منابع انتخاب و مطالعات صورت پذیرفت. یافته های پژوهش نشان می دهد که افزایش تاب آوری در فضاهای شهری از طریق تبیین رویکردهای کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت از طریق توجه توأمان به عوامل کالبدی و غیرکالبدی همچون مسائل اجتماعی، رفتاری، اقتصادی و غیره، امکان پذیر بوده و پیشنهاد هایی در راستای تحقق این امر با توجه به شرایط زمینه ای کشور ایران پیشنهاد می گردد.