قوانین و مقررات تأثیرگذار بر ماندگاری بناهای معماری و فضاهای شهری دوران قاجار از ابتدا تا مشروطیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای معماری، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

2 کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

3 دانشیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده
پژوهش‌های انجام‌شده‌ در آثار تاریخ معماری و شهرسازی ایران در حوزۀ مطالعات معماری و شهرسازی، با کنکاش در کالبد این آثار بیشتر عجین بوده است. در این میان عوامل اجتماعی، ساختارهای فرهنگی، مذهبی و عرفی و نظر استادکار، معمار و یا حتی شاه و درباریان در قالب مقررات، برخلاف اثر غیرقابل انکار آن، مورد غفلت واقع شده‌اند. به نظر می‌رسد معماری ایران در ارتباط با ماندگاری و طولانی بودن عمر مفید بنا اصولی داشته که معماران بر اساس آن عمل می‌کرده‌اند. خلق آثار معماری مطلوب و باکیفیت که ظرفیت ماندگاری و سازگاری با زندگی و گذر زمان را داشته باشند، از دیرباز در پهنۀ ایران اتفاق افتاده است. این مقاله به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که مقررات مرتبط با معماری در دوران قاجار تا مشروطه بر مانایی و افزایش طول عمر و کیفیت آثار دخیل بوده یا در جهت کاهش آن گام برداشته است؟ این مطالعه در بستر بخشی از تاریخ، از زمان حکمرانی پادشاهان قاجار تا ظهور مشروطیت انجام گرفته است. در این دوران با ظهور نهادهایی، مثل بلدیه و ادارۀ احتسابیه مقررات از نقش پررنگ‌تری نسبت به گذشته برخوردارند. در این مقاله، از داده‌هایی که در طی فرآیند پژوهش به‌صورت نظام‌مند گردآوری و تحلیل‌شده، استفاده کرده‌ایم. بر اساس این روش، ابتدا کدگذاری باز تا مرحلۀ اشباع نظری صورت می‌پذیرد و پس از آن دسته‌بندی و تجزیه‌وتحلیل کدها تا مرحلۀ کدهای گزینشی انجام می‌شود. هدف از تدوین این نوشتار ابتدا خوانش اسناد متعلق به دورۀ مذکور و استخراج مقررات موجود در آن زمان و سپس سنجش تأثیر آن در افزایش یا کاهش عمر مفید آثار معماری است. ازاین‌رو، ابتدا مقررات مرتبط با ساخته‌های معماری یا فضاهای شهری دوران قاجار تا مشروطه جمع‌بندی و سپس رابطۀ این عوامل و عمر مفید ابنیه بررسی می‌شود. با توجه به ماهیت دورۀ قاجار و ظهور عواملی که کاهندۀ طول عمر و کیفیت معماری بوده‌اند، گونه‌بندی در دو دستۀ کلی افزایش و کاهش ماندگاری تفکیک شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Laws and regulations affecting the durability of buildings and urban spaces of the Qajar era from the beginning to constitutionalism

نویسندگان English

Sima Khaleghian 1
Shima Ghandehari 2
Mahdi Saedvandi 3
1 PhD student in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 MA in Iranian Architectural Studies, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran
3 Associate Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

The researches carried out in the relics of the history of architecture and urban planning of Iran in the field of architectural studies and urban planning have been more closely related to the body of these relics. In the meantime, social factors, cultural, religious and customary structures and the opinion of the master craftsman, architect or even the king and the courtiers have been neglected in the form of regulations, despite their undeniable effect. It seems that Iran's architecture has principles based on which architects have acted in relation to durability and long useful life of buildings. The creation of desirable and high-quality architectural works that have the capacity to last and adapt to life and the passage of time has been happening in Iran for a long time. This article seeks to answer the question of whether the regulations related to architecture during the Qajar era until the constitution were involved in increasing the lifespan and quality of the  relics, or did they take steps to reduce it? This study has been carried out in the context of a part of history, from the time of the rule of the Qajar kings to the emergence of constitutionalism. In this era, with the emergence of the first forms of urban organization, regulations play a more prominent role than in the past. In this article, the data collected and analyzed systematically during the research process have been used. Based on this method, first open coding is done up to the stage of theoretical saturation, and then classification and analysis of the codes is done up to the stage of selective codes. The purpose of compiling this article is to first read the documents belonging to the mentioned period and extract the existing regulations at that time and then measure its effect on increasing or decreasing the useful life of architectural  relics. Therefore, firstly, the regulations related to architectural constructions or urban spaces from the Qajar era to the Constitution have been summarized and then the relationship between these factors and the useful life of the building has been investigated. According to the nature of the Qajar period and the emergence of factors that reduced the lifespan and quality of architecture, the classification has been separated into two general categories: increase and decrease in durability.

کلیدواژه‌ها English

Laws and regulations
Durability
Qajar
Constitutionalism
Buildings
Urban space
  1. اعتمادالسلطنه، حاج علی‌خان. (1377). سفرنامۀ حاج علیخان اعتمادالسلطنه. تدوین: علی قاضی عسکر، تهران: نشر مشعر.
  2. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. (1363). تاریخ منتظم ناصری. تدوین: محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
  3. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. (1367). مرآت البلدان. تدوین: عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران.
  4. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. (1374). المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران). تدوین: ایرج افشار، تهران: اساطیر.
  5. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. (1350). روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه. تصحیح: ایرج افشار، تهران: چاپخانۀ سپهر.
  6. افشاراصل، مهدی و خسروی، محمدباقر. (1377). معماری ایران در دورۀ قاجار، تهران: هنر.
  7. الکســاندر، کریســتوفر. (1386). معمــاری و راز جاودانگــی. ترجمــۀ مهــرداد قیومــی بیدهنــدی، تهــران: انتشــارات دانشــگاه شــهید بهشــتی.
  8. اوری، پیتر؛ گاوین، هامبلی و چارلز، ملوین. (1391). تاریخ ایران کمبریج. ترجمۀ تیمور قادری، تهران: مهتاب.
  9. اولیویه، گیوم آنتوان؛ قاجار، محمدطاهر و ورهرام، غلامرضا. (1371). سفرنامۀ اولیویه، تهران: اطلاعات.
  10. پولاک، یاکوب ادوراد. (1368). سفرنامۀ پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
  11. تکمیل همایون، ناصر. (1385). تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران از آغاز تا دارالخلافه ناصری، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
  12. جلالی، نادر. (1382). یادگارهای نایب‌السلطنه در تهران، نامۀ انجمن، شمارۀ 12، 159 - 177.
  13. حمزه‌نژاد، مهدی و شریفیان، زهرا. (1395). ارزیابی تطبیقی معیارهای سنتی و جدید اجتماع‌پذیری و تحقق آن در دو محلة سنتی و جدید. فصلنامۀ مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارۀ 26، 88-71.
  14. حبیبی، امین؛ فلاحی، الهام و کرمی‌راد، سینا. (1398). آموختن از گذشته، کاربست نحو فضای خانۀ عطروش و محتشم شیراز در تداوم حس تعلق مکان ویلاهای معاصر. نشریۀ اقلیم گرم و خشک، سال هفتم، شمارۀ دهم، 227-250.
  15. دروویل، گاسپار. (1365). سفر در ایران‌، ترجمۀ منوچهر اعتماد مقدم، تهران: نشر شباویز.
  16. دهقان نیری، لقمان و عبدالهی، منیره. (1390). وضعیت شهر تهران در عصر ناصری از دید سفرنامه‌نویسان خارجی، تاریخپژوهی، شمارۀ 48، 154-123،
  17. رجایی، عبدالمهدی. (1392). شهرنگاریهای عصر قاجار، اصفهان: جهاد دانشگاهی.
  18. سپهر، عبدالحسین. (1386). مرآتالوقایع مظفری، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  19. سری، ابوالقاسم. (1387). منصب محتسب در ایران، حکومت اسلامی، شمارۀ 1، 174-151.
  20. سیفی قمی تفرشی، مرتضی. (1362). نظم و نظمیه در دورۀ قاجار، تهران: فرهنگ‌سرا.
  21. شفیعیان داریانی، فائزه، پورجعفر، محمدرضا و قبادی، علیرضا. (1393). مفهوم ماندگاری در معماری اسلامی و مقایسۀ آن با مفهوم پایداری در معماری معاصر. فصلنامۀ پژوهشهای معماری اسلامی، شمارۀ 4، ص 48-32.
  22. شهریباف، جعفر. (1369). تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران: نشر رسا.
  23. شیل، مری. (1368). خاطرات لیدی شیل: همسر وزیر مختار انگلیس در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه، ترجمۀ حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
  24. صفایی، ابراهیم. (1349). اسناد نویافته، تهران: نشر بابک.
  25. صفایی، ابراهیم. (1355). نامههای تاریخی دوران قاجاریه، تهران: نشر بابک.
  26. عین‌السلطنه، قهرمان میرزا. (1374). روزنامۀ خاطرات، تدوین: مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: نشر اساطیر.
  27. فلاندن، اوژن. (1356). سفرنامۀ اوژن فلاندن، ترجمۀ حسین نورصادقی، تهران: نشر اشراقی.
  28. قبادیان، وحید. (1385). معماری دارالخلافۀ ناصری، تهران: پشتون.
  29. قبادیان، وحید. (1392). سبکشناسی و مبانی نظری در معماری معاصر ایران، تهران: علم معمار.
  30. قیومی بیدهندی، مهرداد. (1387). حمایت و هنرپروری و زوایای پنهان در تاریخ هنر ایران، گلستان هنر، شمارۀ 13، 7-5.
  31. کاتوزیان، همایون. (1391). ایرانیان دورۀ باستان تا دورۀ معاصر، ترجمۀ حسین شهیدی، تهران: مرکز.
  32. کارری، جملی. (1969). سفرنامۀ کارری، ترجمۀ عباس نخجوانی، تبریز: ادارۀ کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی با همکاری مؤسسه انتشارات فرانکلین.
  33. کیانفر، جمشید. (1378). دستورالعمل احتسابیه و تنظیفیۀ کامران میرزا، «نایب‌السلطنه، به محمدحسن خان صنیع‌الدوله»، وقف میراث جاویدان، شمارۀ 28، 92- 87.
  34. کیانفر، جمشید. (1386). رسائل نظامنامۀ کل مکاتب محلات و کوچه‌ها، آینۀ میراث، شمارۀ 37 و 36، 428-413.
  35. کیانفر، جمشید. (1389). ساختار تشکیلات حکومتی شهر تهران در نظام سنتی، فرهنگ مردم، شمارۀ 35 و 36، 85 -51.
  36. مبصرالسلطنه، میرزا حسن خان. (1384). مراسلات طهران، تدوین: منصوره اتحادیه، تهران: کتاب سیامک.
  37. محبوبی اردکانی، حسین. (1354). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، تهران: دانشگاه تهران.
  38. مستوفی، عبدالله. (1371). شرح زندگانی من، تهران: زوار.
  39. معتمدی، محسن. (1381). جغرافیای تاریخی تهران، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  40. معیرالممالک، دوست‌علی خان. (1390). یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران: تاریخ ایران.
  41. ملکم، جان. (1383). تاریخ ایران، ترجمۀ اسماعیل‌بن‌محمدعلی حیرت، تهران: سنایی.
  42. ممتحن‌الدوله، مهدی بن رضاقلی. (1353). خاطرات ممتحنالدوله، تدوین: حسین قلی خانشقاقی، تهران: امیرکبیر.
  43. ناسخیان، شهریار. (1392). بهسازی برای ماندگاری بافت قدیم اصفهان از طرق بررسی مؤلفهها و دیدگاههای زیباییشناختی، مسعود، محمد؛ حجت، عیسی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکدۀ مرمت.
  44. نظام‌السلطنه مافی، حسین قلی. (1362). خاطرات و اسناد حسین قلی خان نظامالسلطنه مافی، تهران: نشر تاریخ ایران.
  45. نوذری، عزت‌الله. (1394). تاریخ اجتماعی ایران از آغاز تا مشروطیت، تهران: خجسته.
  46. نورائی، مرتضی. (1391). قبالۀ کارگزاری اصفهان 1334-1327هجری قمری مجموعه اسناد حقوقی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
  47. هانری، رنه .(1335). سفرنامه از خراسان تا بختیاری؛ شامل بر: طرز زندگی، آداب و رسوم... و صنایع ایران از زمان قدیم تا پایان سلطنت قاجاریه،ترجمۀ علی محمد فره‌وشی، تهران: امیرکبیر.
  48. یاری، شهرام، پورنادری، حسین. (1394). جایگاه اجتماعی معمار و شأن معماری در دورۀ صفوی و قاجار بر پایۀ متون، دانشگاه هنر اصفهان.
  1. Davies, N., & Jokiniemi, E. (2008). Dictionary of Architecture and Building Construction, (1st ed.). India: Routledge.
  2. Kurtz, J-P. (2004). Dictionary of civil engineering: English-French. MA: Springer US.